╩█ Ç └UÔ>ůTş▒)R ľq î{Ú}▀`Ńí;ú[i├Ô│K┤(e'TaC´ĽŞüáódRÉš>(pcśőbEĘĄ■OÖĽâÚ┴N Prof. Dr. Mete G├ťNDO─×AN » Devlet Ba┼čkanl─▒─č─▒ Sistemi ├ťzerine Birka├ž Not
Subscribe:Posts Comments

You Are Here: Home » G├╝ncel » Devlet Ba┼čkanl─▒─č─▒ Sistemi ├ťzerine Birka├ž Not

Devlet Ba┼čkanl─▒─č─▒ Sistemi ├ťzerine Birka├ž Not

Tevrat ve ─░ncilÔÇÖde denizlerde ya┼čayan bir su canavar─▒ndan bahsedilir. Ad─▒ LeviathanÔÇÖd─▒r. Temsili olarak b├╝t├╝n k├Ât├╝l├╝klerin anas─▒d─▒r. M├╝mk├╝n mertebe rahats─▒z edilmemesi gerekir. Ama bir kere rahats─▒z edildimi, art─▒k kontrol edilemeyen bir canavar halini al─▒r. Vay o zaman insanlar─▒n haline!

1640ÔÇÖl─▒ y─▒llarda ─░ngiltereÔÇÖde ├žok ├žetin din sava┼člar─▒ ba┼člam─▒┼č ve kontrolden ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Asayi┼čsizlik, karga┼ča, anar┼či, katliamlarÔÇŽ k─▒sacas─▒ her ┼čey vard─▒. Di─čer bir ifade ile leviathan rahats─▒z edilmi┼č ya da uyand─▒r─▒lm─▒┼čt─▒! Bu canavar art─▒k vatanda┼člar─▒n hepsini par├žalay─▒p yok edecekti.

Pekiyi bu leviathandan nas─▒l kurtulunacak ve d├╝zen yeniden nas─▒l tesis edilebilecekti?

─░┼čte tam bu ko┼čullarda ─░ngiliz felsefeci Thomas Hobbes 1651 tarihli Leviathan adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ yay─▒nlad─▒. Hobbes o ko┼čullarda ancak s─▒n─▒rs─▒z g├╝c├╝ olan bir muhaf─▒z─▒n leviathan canavar─▒ndan vatanda┼člar─▒ koruyabilece─čini anlat─▒yordu. O da mutlak monar┼čiydi. Siyaset ve din ├╝zerinde s─▒n─▒rs─▒z g├╝c├╝n h├╝k├╝mdara verilmesini i├žeren bir fikri savunuyordu. Adeta, Reform ├ça─č─▒ÔÇÖnda mutlakiyet├žilik bar─▒┼ča giden tek yol olarak takdim edilmi┼čti.

HobbesÔÇÖa g├Âre, vatanda┼člar─▒ yabanc─▒lar─▒n istilas─▒ndan koruyabilmenin, birbirlerine zarar vermelerini engelleyebilmenin, kendi sanayilerini ve yery├╝z├╝n├╝n meyvelerini g├╝vence alt─▒na alabilmenin yolu b├╝t├╝n g├╝c├╝ ve kudreti bir tek insan ya da insanlar─▒n meclisine vermektir. Vatanda┼člar adeta haklar─▒ndan vazge├žerek b├╝t├╝n haklar─▒n─▒ bu insana ya da insanlar─▒n meclisine vererek b├╝t├╝n g├╝c├╝ ve kudreti tek bir insanda toplarlar. ─░┼čte buna da devlet denir. Asl─▒nda b├Âyle yapmakla kendileri daha b├╝y├╝k bir leviathan yaratm─▒┼č oldular! Bu da i┼čin ironik taraf─▒d─▒r.

├ľnceleri vatanda┼člar─▒n hak ve ├Âzg├╝rl├╝klerini korumak i├žin olu┼čturulan devlet, zamanla b├╝y├╝d├╝. Haklar ve ├Âzg├╝rl├╝kler hi├že say─▒ld─▒. Ekonominin geli┼čmesine paralel olarak devlet faaliyetleri de geni┼čledi. Geni┼čledik├že de harcamalar─▒ artt─▒. Harcamalar─▒ artt─▒k├ža daha fazla vergi toplamaya ba┼člad─▒. Bu da yetmedi, s─▒n─▒rs─▒zca ve sorumsuzca bor├žland─▒. Para basma yetkisini k├Ât├╝ye kulland─▒. Sonu├žta devlet, sosyal faydas─▒ndan ├žok sosyal maliyeti olan bir y├╝k haline geldi.

LeviathanÔÇÖdan yakla┼č─▒k 100 y─▒l sonra bu sefer Frans─▒z ayd─▒nlanmac─▒ d├╝┼č├╝n├╝r Montesquieu, mutlak devlet olarak vatanda┼člar─▒n kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan bu yeni leviathandan ancak onu ├╝├ž ba┼čl─▒kl─▒ bir canavara d├Ân├╝┼čt├╝rerek kurtulunabilece─čini ifade etmi┼čtir. Adeta, bu canavar─▒n ├╝├ž ba┼č─▒ birbirleri ile u─čra┼č─▒rlarken, vatanda┼č daha rahat ve ├Âzg├╝r hale gelir denmektedir. K─▒sacas─▒ Montesquieu, devlette temsil olunan politik g├╝c├╝n yasama, y├╝r├╝tme ve yarg─▒ olarak ├╝├že ayr─▒lmas─▒n─▒ ├Ânermi┼čtir.

Her birimin ayr─▒ ba─č─▒ms─▒z g├╝c├╝ ve sorumluluk alanlar─▒ vard─▒r. Ayn─▒ zamanda her birim bir di─čerinin g├╝├ž kullan─▒m─▒ ├╝zerine s─▒n─▒rlamalar getirebilmektedir. ABD sistemine g├Âre bu birimler “h├╝k├╝met birimleri” olarak adland─▒r─▒l─▒rken di─čer sistemlerde “h├╝k├╝met” yaln─▒zca y├╝r├╝tme birimini ifade eder. Kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒ ilkesini savunanlar bu ilkenin demokrasiyi korudu─čunu ve totaliter h├╝k├╝metlere engel oldu─čunu ifade ederler. G├╝n├╝m├╝zdeki uygulamalar ise ├žok ├že┼čitlilik g├Âstermekle birlikte hemen hemen hepsi a├ž─▒k bir ┼čekide kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒ ya da kuvvetler birli─či ilkesine dayanmaktad─▒r.

Bug├╝n ├╝lkemizde ÔÇťolmazsa olmazÔÇŁ gibi takdim edilen kuvvetler ayr─▒m─▒ asl─▒nda bir ÔÇťolmazsa olmazÔÇŁ ilke de─čildir. Her millet kendisi i├žin en uygun sistemi m├╝zakere ederek ortaya koymaktad─▒r. ├ľnemli olan tercih edilecek sistemin ilgili ├╝lkeyi do─čru istikamette hedeflerine bir an ├Ânce ula┼čt─▒rmaya vesile olmas─▒d─▒r.

┼×imdi gelelim ├╝lkemizdeki panoramaya.

├ťlkemizde hemen hemen her ┼čeyde oldu─ču gibi, Bat─▒ÔÇÖda yap─▒lan bu tart─▒┼čmalar─▒ bilemeden/yapamadan, kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒ ilkesine dayal─▒ bir d├╝zen kurduk. Bize uyar m─▒ uymaz m─▒ sorusuna pek ald─▒r─▒┼č etmedik. T├╝m bunlara ra─čmen, bu ilkelere bile tam olarak uymad─▒k sadece yapacaklar─▒m─▒za onu uydurduk. ┼×imdi bizde, temelde kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒ ilkesi var m─▒? Var. Pratikte? Yok. Kimin g├╝c├╝ neye yetiyorsa onu yap─▒yor.

├ľrne─čin, Osmanl─▒ ya da Sel├žuklu y├Ânetimleri (devlet modelleri) TevratÔÇÖta/─░ncilÔÇÖde ifade edilen Leviathan canavar─▒na m─▒ benziyordu ki bu canavar─▒ ├╝├ž ba┼čl─▒ hale getirdik? Cevap yok. Yok, ├ž├╝nk├╝ bu tart─▒┼čmalar─▒ yapmad─▒k. Analitik s├╝zge├žlerden ge├žirmedik. ─░├žinde bulundu─čumuz bu nisbeten ÔÇťyeniÔÇŁ model bir ihtiyac─▒n sonucu de─čil, bir teslimiyetin sonucu gibi dayat─▒ld─▒ ya da alg─▒land─▒. Tamam baz─▒ kayg─▒lar─▒m─▒z var. Ancak bu kayg─▒lar─▒m─▒z─▒ sebep g├Âstererek bamba┼čka bir tedavi uygulan─▒rsa bu sefer de ├žok farkl─▒ bir sonu├ž ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒r─▒z ki ┼ču s─▒ralarda san─▒r─▒m onu ya┼č─▒yoruz.

Vatanda┼člar, onlar─▒ korumak i├žin yap─▒lan (!) bu de─či┼čimleri tam olarak anlayamad─▒. Bak─▒n─▒z, ÔÇťAllah devletimize ve milletimize zeval vermesinÔÇŁ diyen bir halk─▒n, devletini bir Leviathan olarak g├Ârmesi m├╝mk├╝n m├╝d├╝r? Elbette hay─▒r.

Yak─▒n ge├žmi┼čimizden birka├ž ├Ârnek daha vermek gerekirse, darbelerle ba┼člayabiliriz. 1960, 1980 ve son olarak da 28 ┼×ubat Post Modern DarbesiÔÇÖni bu modelde nas─▒l yorumlayaca─č─▒z. ÔÇťLeviathanÔÇÖ─▒ ├╝├ž ba┼čl─▒ yapm─▒┼čt─▒k, sonra daha b├╝y├╝k bir leviathan geldi ve onu yere serdi!ÔÇŁ mi diyece─čiz?

Pekiyi, tek ba┼č─▒na iktidar d├Ânemlerini nas─▒l yorumlayaca─č─▒z? ÔÇťLeviathanÔÇÖ─▒n ├╝├ž ba┼č─▒ndan biri ├žok b├╝y├╝y├╝nce di─čer ikisinin can─▒na okudu ve ─▒s─▒ra ─▒s─▒ra onlar─▒ terbiye ettiÔÇŁ mi diyece─čiz? Ya da baz─▒ d├Ânemler i├žin ÔÇťLeviathanÔÇÖ─▒n ├╝├ž ba┼č─▒ndan biri ├Âyle h─▒r├ž─▒nd─▒ ki di─čerleri onun ┼čerrinden korkuyor herhangi bir ┼čey yapam─▒yorduÔÇŁ mu diyece─čiz?

Gidin b├╝t├╝n bunlar─▒ vatanda┼člara anlat─▒n bakal─▒m size ne diyecekler?

Bug├╝n gelinen noktada g├Âr├╝yoruz ki bu oldu-bitti modeli bu milletin tarihine uygun bir ├ž─▒k─▒┼č, ┼čahlan─▒┼č ya da nas─▒l isimlendirirseniz isimlendirin bir at─▒l─▒m yapmas─▒na engel olur hale geldi. Tamam demokrasiyi k─▒smen koruyor ve y├Ânetim halk─▒n do─črudan kat─▒l─▒m─▒ ile yani se├žimler ile iktidara gelebiliyor. Ama ondan sonra bu yap─▒ ya y├Ânetimi olduk├ža yava┼člat─▒yor ya da y├╝r├╝tmenin etkisi alt─▒na sokuyor.

Bir ba┼čka ├Ârnek; bug├╝n kanunlar─▒ yasama organ─▒ yap─▒yor de─čil mi! Pekiyi pratikte kanunlar ya da kanun de─či┼čiklikleri nereden geliyor?

Y├╝r├╝tmeden.

K─▒sacas─▒, y├╝r├╝tmenin isteklerini yasama yerine getirmi┼č olmuyor mu?

Evet.

Pekiyi yarg─▒ ne oluyor? ├ľncelikle yarg─▒n─▒n kendisini kim olu┼čturuyor?

Y├╝r├╝tme.

Pekiyi, yarg─▒n─▒n h├╝k├╝mlerine temel olacak ilkeleri kim belirliyor?

Yasama.

Oraya hangi yollarla geliyor o h├╝k├╝mler?

Y├╝r├╝tme yoluyla.

Pekiyi b├Âyle bir durumda ┼čeffafl─▒k, denetlenebilirlik, hesap verilebilirlik ve kaliteden hangi oranda bahsedebiliriz?

ÔÇŽ

Gelin biraz da kurumsal yap─▒lara bakal─▒m. 1999 y─▒l─▒ndan bu yana d├╝zenleme ve denetleme kurullar─▒ olu┼čturuyoruz. Pekiyi bu kurullar─▒ nereye sokaca─č─▒z? Yasama organ─▒ m─▒d─▒rlar? Y├╝r├╝tme organ─▒ m─▒d─▒rlar? Yoksa, yarg─▒ organ─▒ m─▒d─▒rlar? Nedir bunlar? Hepsi ve hi├žbiri.

Haydi, Merkez Bankas─▒ÔÇÖn─▒ nereye koyaca─č─▒z? Y├╝zmilyarlarca liral─▒k kredi hacmi olu┼čturan bir iradeye ne diyece─čiz? O ba─č─▒ms─▒z, ona kar─▒┼čmay─▒z m─▒ diyece─čiz?

G├Ârd├╝─č├╝n├╝z gibi teoride bir modelden bahsediyoruz ama pratikte tam bir gecekondu y├Ântemi ile b├╝y├╝yoruz. Bu pragmatik y├Ântem bu milletin tam olarak bir at─▒l─▒m yapmas─▒na vesile olam─▒yor. Bizim kendi k├╝lt├╝r kodlar─▒m─▒za uymuyor. Bize uygun bir ┼čekilde de─či┼čmesi ve de─či┼čtirilmesi gerekir.

Tamam, diyebilirsiniz ki g├╝n├╝m├╝zde tam olarak uygulanan bir kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒ veya bir kuvvetler birli─činden s├Âz edilemez. O halde bu durum bize, ├Âz├╝m├╝ze ve k├╝lt├╝r kodlar─▒m─▒za en uygun bir sistemi kurgulama/modelleme f─▒rsat─▒ verir. Her millet kendisine uygun bir sistemi kurgularken bizler ni├žin evhamlar─▒m─▒z ├╝zerine bir sistemi kendi kendimize dayatal─▒m ki? Bu sistemin bu ┼čekilde y├╝r├╝medi─či a├ž─▒k├ža ortada. O halde yap─▒lmas─▒ gereken i┼č en do─čru olan sistemi tespit etmek ve milletin onay─▒na (referandum) sunmakt─▒r.

Bizler temel prensip olarak ┼čunu her zaman s├Âyleyebiliriz. En iyi ├ž├Âz├╝m do─čal olana en yak─▒n olan ├ž├Âz├╝md├╝r. ├ç├╝nk├╝ ÔÇťe┼čyan─▒n asl─▒nda ibaha vard─▒rÔÇŁ. Bunun i├žin milletimizin ├Âz├╝ne en uygun olan ├ž├Âz├╝m├╝n pe┼činde olmal─▒y─▒z.

Ayn─▒ zamanda bu konuda adil ve ilkeli olmal─▒y─▒z. ÔÇťFalancan─▒n / filancan─▒n i┼čine yarar onun i├žin bu konular─▒ ┼čimdi konu┼čmayal─▒mÔÇŁ yakla┼č─▒m─▒n─▒ sa─čl─▒kl─▒ ve adil bulmuyorum. ├ľnemli olan iyinin, g├╝zelin, do─črunun, faydal─▒ ve adil olan─▒n ortaya konulmas─▒d─▒r. Hak da bu ├žer├ževeden do─čar ve inan─▒r─▒z ki hakk─▒n kendi tesir g├╝c├╝ vard─▒r.

Mevcut d├╝zen yeniden yap─▒land─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Yeni d├╝zende devlet tedricen mal ve hizmet ├╝retiminden ├žekilmelidir. G├╝n├╝m├╝zde art─▒k ki┼čiler her t├╝rl├╝ mal ve hizmet ├╝retimini yapabilecek kabiliyete sahiptir. Her zaman ifade etti─čimiz gibi bug├╝n art─▒k ├╝retim sorunu yoktur. B├Âl├╝┼č├╝m sorunu vard─▒r.

Devlet yeni d├╝zende kendisini her ┼čeyi d├╝zenleyici ve denetleyici pozisyonunda konu┼čland─▒rmal─▒d─▒r. Elbette, halk─▒n do─črudan kat─▒l─▒m─▒ ile demokratik se├žimler yap─▒lmal─▒d─▒r. Devlet ba┼čkan─▒ ile birlikte meclis se├žimle i┼č ba┼č─▒na gelmelidir.

Devletin temel g├Ârevi her┼čeyi d├╝zenleyip denetlemek olmal─▒d─▒r. Mevcut b├╝t├╝n yap─▒lar buna g├Âre yeniden g├Âzden ge├žirilmelidir. Kurum ve kurulu┼člar─▒n hepsi g├Âzden ge├žirilmeli, d├╝zenleme ve denetleme misyonuna g├Âre yeniden konumland─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Devletin ba┼č─▒, i├žeride bu fonksiyonlar─▒ adil bir ┼čekilde yerine getirmekle g├Ârevli olmal─▒d─▒r. D─▒┼čar─▒da ise, devletler/milletler yar─▒┼č─▒ndan kopmayacak ┼čekilde gerekli tedbirleri almakla y├╝k├╝ml├╝ olmal─▒d─▒r. Yurtta sulh cihanda sulh g├╝zel bir prensiptir. Sulh salah ayn─▒ k├Âkten gelen kavramlard─▒r. Dolay─▒s─▒yla devletin en temel misyonu, bu k├Âkten gelen bir kavram ile ifade edersek, ÔÇť─▒slahÔÇŁ olmal─▒d─▒r. Bunun kar┼č─▒t─▒ olan eylemler de ifsad eden eylemlerdir. Devlet ifsada da engel olmal─▒d─▒r.

D├╝zenleme i┼či s├╝rd├╝r├╝lebilir olmal─▒ ve b/ilim esaslar─▒na dayal─▒ olarak ger├žekle┼čtirilmelidir. K─▒s─▒tlama i├žin de─čil, haklar─▒n korunmas─▒ i├žin yap─▒lmal─▒d─▒r. Dolay─▒s─▒yla bir ┼čekilde b/ilim camias─▒ bu i┼čin i├žinde hatta merkezinde olmal─▒d─▒r. Se├žimle gelecek olan meclis, bu i┼čleyi┼či belli kriterlere dayal─▒ olarak aktif bir ┼čekilde halk ad─▒na kontrol edebilmelidir. Temel kriterler haklar─▒n korunmas─▒ ile ilgili olmal─▒d─▒r. ─░nsan─▒n do─ču┼čtan elde etti─či haklardan tutun da akl─▒n korunmas─▒ hakk─▒, neslin korunmas─▒ hakk─▒, inanc─▒n korunmas─▒ hakk─▒, m├╝lk├╝n korunmas─▒ hakk─▒, anla┼čmalar gere─či do─čan haklar, emek kar┼č─▒l─▒─č─▒ do─čan haklar, adalet gere─či do─čan haklar gibi b├╝t├╝n haklar─▒ teminat alt─▒na almal─▒d─▒r. Herhangi bir sorun, tart─▒┼čma ya da yorum yapma ihtiyac─▒ do─čunca ilim, ak─▒l, tecrube ve ger├žekler do─črultusunda kendi m├╝ktesebat─▒m─▒za uygun bir ┼čekilde ├ž├Âz├╝mlenmelidir.

┼×imdi, bu sistem de─či┼čikli─čine tersinden bakt─▒─č─▒m─▒zda dikkat etmemiz gereken birka├ž hususu da ifade etmek istiyorum. ├ľncelikle, y├Ânetimi bir ki┼čiye b─▒rak─▒yorsunuz. Bir ki┼činin zihnen ya da alenen manip├╝le edilebilme olas─▒l─▒─č─▒ olduk├ža y├╝ksektir. B├Âyle bir durumda devlet tehlikeye girebilir. Bunun i├žin olas─▒ manip├╝lasyonlara mani olacak baz─▒ emniyet kurallar─▒ olmas─▒ gerekir. Dahas─▒, d─▒┼čar─▒dan ya da i├žeriden uluslar aras─▒ ya da uluslar├╝st├╝ sermayenin sistemli bir projesine muhatap olunabilir. Bu takdirde devlet bir avu├ž z├╝mrenin esiri ya da s─▒fat─▒ haline gelebilir. Buna da m├╝saade edilmemesi gerekir. Bir ba┼čka tehlike olarak da ÔÇťfikir kirlenmesiÔÇŁ diyebilece─čimiz bir olay ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒nabilir. Devleti ve milleti olu┼čturan fikirler, inan├žlar ya da ulv├« de─čerler de─či┼čik manip├╝lasyonlarla yozla┼čt─▒r─▒labilir. Bu da ciddi bir risktir. ─░┼čte bunlar ve bunlara benzer olas─▒ hareketlere kar┼č─▒ da, demokratik yap─▒y─▒ zedelemeyecek ┼čekilde, baz─▒ emniyet kurallar─▒ konulmal─▒d─▒r. Her ┼čeyi toz pembe olarak alg─▒lamak, hafife almak ya da ifrad-tefrid pozisyonlar─▒ndan birinde durmak sistem kurgularken yanl─▒┼č bir pozisyon olur.

├çer├ževe olduk├ža geni┼č ve yaz─▒lacak / s├Âyleyecek ├žok ┼čey var. Lakin, bir yerden de ba┼član─▒lmas─▒ gerekiyor. Bug├╝n madem g├╝ndem yeni anayasa yap─▒m─▒d─▒r. O halde mevcut sistemi bu ├žer├ževede yeniden yap─▒land─▒rmal─▒y─▒z.

B├╝t├╝n bunlar─▒ t├╝m a├ž─▒kl─▒─č─▒ ile m├╝zakere etmekten korkmamam─▒z gerekir. Milletin verdi─či devlet m├╝hr├╝n├╝, milletten korunmak i├žin kullanmak devleti daraltmak ya da yok etmek demektir. Halbuki istenilen bunun tam tersidir. Milletimizin m├╝ktesebat─▒, bir cihan devleti olu┼čturmaya m├╝saittir. ─░├žeride ve d─▒┼čar─▒da, milletimizden beklenen de budur.

Share this:
Share this page via Email Share this page via Stumble Upon Share this page via Digg this Share this page via Facebook Share this page via Twitter

Leave a Reply

You must be Logged in to post comment.

© 2012 Prof. Dr. Mete G├ťNDO─×AN · Subscribe:PostsComments · Designed by Theme Junkie · Powered by WordPress